In een tijd waarin architectuur steeds vaker wordt beoordeeld op haar impact op het milieu, verandert ook onze visie op schoonheid. Schoonheid wordt steeds minder gekoppeld aan de vorm alleen en steeds meer aan ethische aspecten en aan de herkomst van materialen, zoals blijkt uit de groeiende waardering voor natuurlijke en gerecyclede materialen. Deze ontwikkelingen vormen de basis voor een ethisch-esthetische praktijk die creatieve expressie verbindt met het bewustzijn van de morele implicaties ervan.

Bij architectuur is de materiaalkeuze nooit een louter technisch gegeven; ze is cultureel, politiek en ecologisch geladen. De indrukwekkende betonnen volumes van de brutalistische architectuur uit de jaren 1960 oefenen nog steeds een brede aantrekkingskracht uit, omdat ze erom bekendstaan democratische participatie en vernieuwende bouwtechnieken te omarmen. Toch voelt het vandaag de dag ongepast om volledig in beton te bouwen, gezien de onmiskenbaar negatieve impact van de betonproductie op het milieu en het gebrek aan mogelijkheden voor een tweede leven. Beton recyclen of hergebruiken is immers geen sinecure. Voor de natuurstenen gevelbekledingen en vloeren met hun verfijnde textuur die in de jaren 1990 royaal werden aangelegd, geldt hetzelfde: ze zijn niet langer economisch en ecologisch houdbaar. Maar ook onze esthetische waardering ervoor is in de afgelopen decennia veranderd onder invloed van een kritisch onderzoek naar materiaalstromen in de bouwsector. Inmiddels wordt algemeen erkend dat ‘de creatie van een landschap op de ene plek samenhangt met een transformatie elders’. Wat ooit een schoonheidsnorm was, is nu een symbool van onverschilligheid tegenover de klimaatcrisis.

Toch leidt een ecologisch bewustzijn dat gericht is op de beperking van grondstoffenwinning en op regeneratieve processen niet noodzakelijk tot een sobere of ascetische architectuur. Het stimuleert veeleer het onderzoek naar nieuwe, milieuvriendelijkere materialen en legt de nadruk op hergebruik. Soms overlappen deze twee benaderingen elkaar zelfs. Het is eerder een educatief gebaar of een bewustwordingscampagne dan een sober ontwerpprincipe. Net als de stadstuinen uit het begin van de jaren 2000 – waarvan we inmiddels weten dat ze niet volstonden om steden te voeden, maar van onschatbare waarde bleken om burgers iets bij te brengen over voedselketens en lokaal inkopen – draaien de huidige milieuvriendelijke materialen en het hergebruiksprincipe minder om een directe transformatie van de hele bouwsector en meer om een verschuiving van wat we mooi vinden. Ze herdefiniëren de esthetiek, ze herverdelen het zintuiglijk waarneembare, om het met de woorden van Jacques Rancière te zeggen. Ze fungeren als pleidooi voor een nieuwe invulling van het begrip ‘waarde’, waarbij de schoonheid schuilt in de intentie, het proces en de ethiek achter de materialen, in plaats van alleen in hun uiterlijk.

Materiaalinnovatie: tussen belofte en bewijs

Nu de urgentie van de klimaatcrisis steeds duidelijker wordt en de bereidheid ontbreekt om de relatie tussen economie en natuur fundamenteel te veranderen, heeft de architectuurwereld net als veel andere sectoren haar hoop gevestigd op technologische innovatie als oplossing. De Architectuurbiënnale van Venetië toonde in 2025 toekomstvisies met metabolische systemen, biobased materialen en plantaardige intelligentie. Dat zijn fascinerende ideeën, maar het ontbreekt ze – voorlopig toch – vaak aan concreet bewijs of praktische toepasbaarheid. Architecten die zich profileren als materiaalontwerpers doen gedurfde beloftes, soms zonder enig bewijs dat hun innovaties daadwerkelijk ecologische oplossingen bieden. Ook hier schuilt de schoonheid niet in de glanzende of organische textuur van de materialen, maar in de ambitie om de relatie tussen architect en natuur een nieuwe invulling te geven.

Het baanbrekende effect dat de introductie van deze ideeën via speculatieve ontwerpen heeft, voelt als een inwijding, een manier om het publiek warm te maken voor nieuwe mogelijkheden. Maar zoals bij veel trends dreigt ook hier het gevaar dat wie kritiekloos voor deze projecten pleit, ze reduceert tot louter visuele vingeroefeningen die uiteindelijk alleen maar het spektakel voeden en weinig tot geen impact hebben.

‘Er bestaat niet zoiets als technologie [los van het bestand].’ Zoals Zoë Sofia het verwoordt, is technologie niet alleen het product van een vorm van (menselijke) intelligentie, maar vereist ze ook de aanwezigheid van grondstoffen. Vooral sinds het modernisme is de natuur als beschikbare grondstof geëxploiteerd, als het bestand dat klaarligt om in bouwmaterialen te worden omgezet. Tegenwoordig strekt dit bestand zich uit tot andere vormen van organisch leven, zoals invasieve plantensoorten, bacteriën, schimmels en algen. Ze worden lokaal gewonnen en de verwerking ervan tot materialen zou zomaar kunnen bijdragen aan het herstel van de ecosystemen waarin ze hun oorsprong vinden.

Het Weaving Weeds-paviljoen voor het Horst Festival in het Asiat Park is opgetrokken uit Japanse duizendknoop, een invasieve exoot in Europa. Het project werd ontworpen door Atelier Fanelsa, in samenwerking met het Bioregional Design Lab van de Technische Universiteit München. Het proces begint met de vervaardiging van biologische membranen uit Japanse duizendknoop, agaragar, jute, teer en mos. Het paviljoen overspant een van de festivalpodia en is bedoeld als een oppervlak waarop mos kan groeien, zodat het geheel op termijn kan opgaan in het parklandschap. Het laat een minimale ecologische voetafdruk achter, stimuleert mosgroei en haalt ten minste een deel van de Japanse duizendknoop weg uit het ecosysteem. Het bouwwerk heeft een eigenzinnige, modderachtige uitstraling, met feestelijke linten die door de constructie heen zijn geweven.

Nieuwe levens voor oude materialen: hergebruik, recycling en nieuwe toepassingen

Een andere aanpak houdt in dat je geen nieuwe materialen (her)uitvindt, maar afgedankte materialen opnieuw gebruikt. Zo voorkom je dat de ecologische voetafdruk verder wordt vergroot door de winning van nieuwe grondstoffen. De ontmanteling van één enkel gebouw levert immers al een schatkamer aan gebruikte, maar nog altijd hoogwaardige materialen op. Die onderdelen kunnen vervolgens in een of meerdere nieuwe gebouwen belanden, klaar voor een tweede leven. Het wordt steeds gebruikelijker om bouwelementen zoals sanitair, bakstenen en tegels te hergebruiken, of om beton en puin te recyclen en een nieuwe toepassing te geven. Deze ‘urban mining’-benadering draait grotendeels op losse netwerken van architecten, ontwikkelaars en depots die materialen willen redden en opnieuw inzetten in hun projecten. De schoonheid van deze praktijk ligt in de circulariteit, de vindingrijkheid en het vermogen om het eerdere leven van een materiaal zichtbaar te houden in het door de tijd ingesleten patina.

In de gangbare praktijk – in elk geval sinds de vorige eeuw – ontwerpen architecten een gebouw en schrijven ze de materialen voor de verschillende onderdelen voor, waarna het gebouw volgens dat plan wordt opgetrokken. Tegenwoordig kunnen architecten het ontwerpproces ook starten met een onderzoek van de materialen die al voorhanden zijn, zoals blijkt uit Niteshop in het Asiat Park. Het park, een voormalig militair terrein, is continu in ontwikkeling en vormt elk jaar het decor voor het Horst Arts & Music Festival. Toen ontwerpteam Alter – Baukreisel werd gevraagd om de voormalige ziekenboeg te restaureren, doken ze dan ook eerst in de aanwezige materialen. Ze hergebruikten ter plekke gevonden staalplaten en poetsten sanitair en meubilair uit een Brussels kantoorpand op om het klaar te maken voor montage. Ze lieten het resultaat bepalen door wat ze tijdens het ontwerpproces vonden. Zo doen oude stoelzittingen nu dienst als isolatiepanelen in de dj-booth. De hele esthetiek van Niteshop is door dit materiaalonderzoek bepaald, waarbij toevallige vondsten tot onverwachte resultaten hebben geleid.

Binnen de bredere context van het Asiat Park en het Horst Festival geldt een vergelijkbare logica. Als tegenwicht tegen de consumptiecultuur bij zulke kortstondige evenementen vraagt het organiserende team aan ontwerpers en kunstenaars om al vanaf hun aanstelling na te denken over de toekomst van een constructie. Zoals ik hierboven al illustreerde met het Weaving Weeds-paviljoen, blijft de ecologische voetafdruk van de installaties zo tot een minimum beperkt. Naast het organisch opgaan in het landschap kunnen materialen na de levensduur van een podium ook worden hergebruikt, gerecycled of een nieuwe toepassing krijgen. De houten constructie van hoRAbaixa, een ontwerp van Ted’A arquitectes uit 2026, is inmiddels aan zijn derde leven toe. Het hout werd in 2019 voor het eerst gebruikt door Fala Atelier voor de Feathers Stage en in 2020 door Leopold Banchini Architects opnieuw ingezet voor het Moon Ra-podium. In zijn huidige vorm heeft het opnieuw een bestemming gevonden. De principes van eenvoudige montage en demontage worden gekoppeld aan een collectief bouwproces met vrijwilligers, die zo met basismaterialen en -gereedschappen leren werken. Daardoor transformeert het hergebruik in een sociaal project, waarbij het esthetische overgaat in het ethische. De aangepaste esthetiek van doe-het-zelfconstructies verandert zo in een proeftuin voor materialen. Het ontwerp wordt als het ware een speels en geïmproviseerd proces van assemblage met wat voorhanden is, waardoor spontaniteit en onverwachte verbindingen tussen materialen van verschillende gebruiksgeschiedenissen vrij spel krijgen. Deze werkwijze leidt soms tot maniëristische resultaten, een verrassend materiaalgebruik en een rijkdom aan ideeën.

Het gaat erom een architectuur te ontwikkelen die de planeet in elk geval geen schade toebrengt, ook al herstelt ze die nog niet. Een nieuwe manier van omgaan met materialen is in opmars, waarbij schoonheid niet wordt bepaald door het uiterlijk, maar door de intentie. Door nieuwe methoden om met levende organismen te werken en door een ethiek van hergebruik en zorg voor natuurlijke hulpbronnen, verschuift ons idee van schoonheid langzaam maar zeker. In zekere zin gaat het om ethisch-esthetische praktijken die ‘deel uitmaken van een creatief ecosysteem, waarin vormen van (esthetische) expressie worden verbonden met een bewustzijn van hun ethische implicaties.’  Uiteindelijk draait deze nieuwe materiële esthetiek om wat we waardevol vinden. Of de trend daadwerkelijk zal evolueren naar een sectorbrede paradigmaverschuiving, moet de tijd uitwijzen. Dat hangt immers niet alleen af van marktmechanismen, maar ook van de volgehouden toewijding binnen de architectuurpraktijk en van een discours dat blijft vasthouden aan het belang van experiment.