Dit jaar [2016] levert het team rond Samyn and Partners het nieuwe gebouw op voor de Raad van de EU in de Brusselse Wetstraat. EUROPA houdt het verdeelde Europa van vandaag nillens willens een spiegel voor.

EUROPA biedt onderdak aan de Europese toppen waar staatshoofden en/of regeringsleiders van de 28 lidstaten van de Europese unie samenkomen. Het wordt ook de nieuwe zetel voor de Raad van de Europese unie, hét forum van de regeringsleden van de verschillende lidstaten. Met andere woorden: EUROPA speelt in de categorie van het Kremlin en het Witte Huis.

Symboliek

Een dergelijk bouwwerk ontsnapt niet aan retoriek en symboliek. Het Kremlin en het Witte Huis hebben zich met hun iconische beeld op ieders netvlies gebrand. De complexiteit van de Europese instellingen leverde tot nog toe geen sprekende architectuur op. Tenzij het Berlaymontgebouw, zetel van de Europese Commissie, dat met zijn autonome kruisvorm en wiekende vleugels zowat het architectonische gezicht van Europa vormt.

Met EUROPA biedt Samyn and Partners de wereld nu een paar dankbare metaforen voor de zichzelf uitvindende Europese politieke constructie.

Het bouwwerk integreert het Résidence Palace, een art deco-complex dat met zijn L-vorm de bouwplaats afzoomt. Samyn spiegelde deze L met een filigraan-gordijn-gevel; een patchwork van gerecupereerde ramen uit alle Europese lidstaten. Zo creëerde hij een atrium van 6000 m2. Centraal figureert een ellipsvormig volume dat al snel namen kreeg als “lantaarn”, “ei” en “urne” – dat laatste is een niet mis te verstane symbolische verwijzing naar de urne voor stembiljetten.

De translucente stapeling van perszaal en vergaderzalen met variërende grootte verklaart de naam lantaarn. Elke plenaire zaal heeft een ellipsvormige plattegrond. De draagstructuur van de plafonds werd elegant uitgewerkt in een ragfijne staalstructuur die de illusie wekt van een lichtkoepel.

Rond elke zaal ligt een krans van vertaalcabines die je bereikt via foyerachtige ruimtes aan de buitenkant. Deze dienstruimtes profiteren van de glazen wanden die de eigenlijke schil vormen van de lantaarn. De relatief smalle voet is een gevolg van de treintunnel die het bouwterrein deels ondergroef en dus hypothekeerde. Met de allure van een ballerina verjongde Samyn de omtrek van de urne en hief zo in één beweging het probleem op van de beperkte funderingsvoet.

Lantaarn

De lantaarn staat echter niet volledig vrij maar zit geschoven in de structuur van het gestripte Résidence Palace. Het laat zich raden dat het verknopen van de gave geometrie van de ellips met de oude orthogonale structuur geen makkelijke opgave is. In combinatie met zware veiligheidseisen, sassen en beveiligde circuits, verliest het ensemble geregeld aan transparantie. Ook de dwingende maatvoering, in het bijzonder de beperkte plafondhoogtes van het Résidence Palace, eist haar tol: de verbindingszones missen ruimtelijkheid.

Samyn werkte samen met kunstenaar Georges Meurant die met post-Mondriaan-rasters frisse kleuren introduceerde naast het bekende palet van Samyn van pure grijzen, hout en de intrigerende grijsbruine kleur, een scan van het stof (poussière) uit de Wetstraat. Die kleuren, aangebracht in dambordpatronen, of ellipssegmenten, hebben een weldadig uitwerking. Zeker in de liftkokers met glazen cabines creëren ze een verrassende artificiële natuurlijkheid.

Vodkapaviljoen

Naast de urne électorale wordt Europa dus ook gemarkeerd door een eigenzinnige gevel uit gerecupereerde eiken raamkozijnen. De maten van die ramen werden in de computer ingevoerd en samengesteld tot twee monumentale vliesgevels. Ramen redden voor de sloop heeft iets aandoenlijks, bijna sentimenteels. Maar eigenlijk belichaamt het de gespletenheid van het denken over duurzaamheid en ecologie in de architectuur. Veel ramen werden weggenomen om zogenaamd duurzamere, vaak nieuwe ramen in kunststof, te plaatsen. De gerecupereerde ramen zijn in goede staat en hadden niet meer nodig dan een schuurbeurt en vernis. Veel sceptici, ook schrijver dezes, dachten dat de gevel uit gloednieuwe ramen werd opgetrokken, maar de feiten spreken dit tegen.

Zelfs al laat de gevel zich lezen als een sentimenteel verhaal waarin plaats wordt gemaakt voor de menselijke schaal en voor de burger in het hoofdkwartier van Europa, toch spreekt er een zekere (on-)gewilde insubordinatie uit. Of eerder nog dan het ondermijnen van de autoriteit brengt EUROPA wat Magritte en surrealistische scherts binnen in de architectuur van de macht. Zeker als je weet dat de beroemde Russische architect Alexander Brodsky, die tijdens de Sovjettijd gedoemd was tot papieren architect, na de perestrojka in 2003 voor het ArtKlyazma art festival ook al met gerecupereerde ramen een paviljoen ontwierp. En niet zomaar een paviljoen, maar het Vodka Pavillion…

Gensters en verwarring

Het spreekt voor zich dat de scherts in het nieuwe EUROPA geen doel op zich is, maar het resultaat van een complex proces. Zo is de vraag van de opdrachtgever EUROPA gecontesteerd – de Britse premier Cameron beschouwt dit gebouwen programma als overbodig –, ook de bouwplaats staat ter discussie daar het Résidence Palace geprangd zit tussen Euro-pudding-gebouwen en spoorinfrastructuur. Komt daar nog bij: de zet van Samyn and Partners om met symboolzwangere vormen en gevels de dreigende onzichtbaarheid van deze Europese instelling te counteren.

Zoals wel vaker in de architectuur van Samyn and Partners, schuren in Europa de Formwille en de Bauwille tegen elkaar aan. Dat slaat gensters.

En ruis en verwarring. De ingenieurslogica en -helderheid, die Samyn onlangs nog demonstreerde in het AGC-hoofdkwartier in Louvain-La-Neuve, verzandt hier soms omdat er rimpelzones ontstaan tussen de orthogonale plattegrond van het Résidence Palace en de ellipsgeometrie van de lantaarn.

Zo krijgt de mythologische figuur EUROPA alsnog de tweehoofdige Janus naast zich. Robert Venturi pleitte jaren geleden al met zijn gelijknamige boek voor ‘Complexity and Contradiction in Architecture’. Het blijft echter een gewaagde oefening om de dans aan te gaan met tegenspraak in de architectuur. Maar misschien is het wel de juiste beeldspraak voor een complex, verdeeld Europa.