Het Oostenrijks paviljoen is een welkome verademing op de 19e Architectuurbiënnale van Venetië na de teleurstellende hoofdtentoonstelling. Wien/Roma – Agency for better living vraagt zich af welke agency mensen hebben om tot betaalbare en (sociaal) duurzame huisvesting te komen. De sterke huisvestingspolitiek van de stad Wenen benadert dat ideaal, maar laat weinig ruimte voor persoonlijk initiatief. Rome daarentegen liet altijd de markt betijen, met een permanente woningcrisis als gevolg, maar net in dat klimaat groeien alternatieve initiatieven als kool. De vraag is dan wat beide steden van elkaar kunnen leren. Het Duitse tijdschrift Arch+ leverde de catalogus bij die tentoonstelling, maar is op zich al een onmisbare reader over Europese huisvestingsproblematiek vandaag.
Over de huisvestingspolitiek van de stad Wenen sinds 1919 -het Rotes Wien – zijn bibliotheken vol geschreven. Wenen is één van de weinige steden ter wereld waar betaalbare huisvesting al een eeuw lang een realiteit is. De stad bewijst zo dat de laissez-faire politiek, die in andere landen, ook binnen de EU, tot een ‘huisvestingscrisis’ leidde, geen TINA (There is no alternative) is.
De insteek van Sabine Pollak en Michael Obrist, de Oostenrijkse curatoren van het paviljoen en medeauteurs van dit boek is echter bijzonder. Ze wijzen wel op de vooruitziende bouw- en grondpolitiek van de SPÖ, nog steeds de basis van het Weense model, maar ook op het bijzondere intellectuele klimaat in het Wenen van die tijd. Lichamelijkheid en seksualiteit waren daar geen taboe meer: het was een onderwerp dat speelde bij het ontwerp van huisvesting. Dat leidde tot verregaande experimenten zoals wooncomplexen waar alle woningen één centrale keuken deelden.
Die trend zette zich tot vandaag door in de huidige inclusieve, feministische opvatting van wonen. Die zet bijvoorbeeld in op voorzieningen voor specifieke groepen als ouderen of LBGTQ+ bewoners. Wenen promoot zichzelf vandaag daarom als caring city. Dat blijkt ook uit recente woningprojecten. Een van de troeven van dit boek is dat het die documenteert. De keerzijde van die ‘zorg’, stellen verschillende auteurs vast, is echter dat ze te top-down functioneert. Bewoners hebben weinig agency. Een andere vaststelling is dat de stad kampt met nieuwe fenomenen zoals de groeiende diversiteit van de bevolking. Haar dirigistisch en paternalistisch model vindt daar geen antwoord op.
De Romeinse praktijk toont een alternatief. Lorenzo Romito, de derde curator van het Oostenrijsk paviljoen, betoogt in zijn essay dat Rome in crisis is sinds het in 1871 hoofdstad werd van Italië. Dat leidde tot een ongeziene, speculatieve reconstructie van de stad, ten koste van het gewone volk. Dat werd naar de stadsranden verdreven. Dat project liep keer op keer vast, zodat de stad bezaaid is met verlaten gebouwen en terreinen waar mens en natuur op vele manieren hun rechten weer opeisten.
Het is een bevlogen verhaal over een stad die talloze keren stierf en herleefde dankzij het vernuft van de velen die er vanuit alle hoeken van de wereld aanspoelden. Het is de aanzet voor een diepe duik in een (alternatieve) geschiedenis van de stad, van de Oudheid tot vandaag, met talrijke wonderlijke, vaak onbekende projecten. Die meeslepende eye-opener geeft je meteen zin om de Eeuwige Stad terug te exploreren. Het toont ook aan dat bottom-up plannen en werken een vitaal alternatief kan zijn voor top-down organisaties, ook al heeft dat Wenen dan geen windeieren gelegd.
ARCH+ issue 260 Wien/Roma – Agency for Better Living, Berlijn 2025, 208 paginas. ISSN 0587-3452 / ISBN 978-3-931435-89-9. Adviesprijs 28,00 €. Tweetalig Duits/Engels.
