Zo’n 25 jaar na zijn ontstaan maakte raumlabor-berlin (ruimtelaboratorium Berlijn), een collectief van (vandaag) 9 architecten een bilan op van alles waar hun praktijk voor staat: een onderzoek naar wat architectuur kan doen, zijn, betekenen in een stedelijke omgeving. Hun bilan is geen snapshot, maar wel een levend lichaam, een organisme, dat ze niet benaderen als een moderne arts, maar als een acupuncturist die werkt op, en vooral luistert naar, de energiebanen in dat lichaam. Het resultaat, Polylemma, is verplichte lectuur voor iedereen die met stedelijkheid begaan is. Voor iedereen dus.

‘Polylemma’ barst van projecten die waanzin kunnen lijken maar toch telkens een bijzondere uitkomst kenden. Een klein, maar straf voorbeeld is de Eichbaumoper. Een echte opera – een muziekwerk én een gebouw, maar op een onwaarschijnlijke plek: metrostation Eichbaum in Müllheim, NRW. Dat ligt pal in het midden van een klaverblad van de A40, één van de drukste snelwegen van Duitsland. Matthias Rick (+2012) was de drijvende kracht erachter. Het kostte vier jaar om met lokale mensen van alle slag de ruimte aan te pakken, muziek te schrijven, zangers en muzikanten te vinden etc. Maar het lukte.

Inspiratie vond raumlabor bij de film Fitzcarraldo van Werner Herzog over de man die midden in de Braziliaanse jungle een opera wou bouwen. Station Eichbaum, als deel van een mega-infrastructuur die het landschap tussen Essen en Müllheim in twee hakt, is net zo’ absurde plek, een modernistische zombiespace. Ooit stond hier een populair restaurant onder een eikenboom, maar dat moest wijken voor autoweg en spoor die de plek quasi ontoegankelijk maakten. De idee was dat een opera iets van de oude gemeenschap aan beide zijden van de infrastructuur zou kunnen herstellen.

Met de steun van theater- en operahuizen in Essen, Müllheim en Gelsenkirchen bouwde Raumlabor ter plaatse een ‘loge’ om te discussiëren, te plannen en te werken aan de opera. Het resulteerde in een opera die het verhaal van de bewoners van het gebied vertelde. Tijdens het werk ontdekte het team dat jongeren de plek gebruikten om af te spreken en rond te hangen. Raumlabor vertimmerde de opera toen tot een boksring waar rivaliserende groepen Polen, Turken Russen en Duitsers elkaar op een meer vriendschappelijke manier konden tegemoet treden.

Er borrelden nog meer ideeën op om deze plek, die iedereen allang opgegeven had, terug betekenis te geven in het lokale leven. Raumlabor trad hier wel degelijk op als architect, maar verruimde dat begrip tot het ontwerp van een sociale ruimte voor de concrete noden van de lokale bevolking. Dit ene voorbeeld demonstreert hoe raumlabor al meer dan 25 jaar de luis in de pels is van stedenbouw en stadsontwerp, vaak met eclatant succes.

Polylemma is daarvan de weerspiegeling, maar het is geen verslag. Je kan er op gelijk welke plaats in beginnen lezen, heen en weer springen of het boek van a tot z lezen. Een leeswijzer legt het principe uit. Er zijn diverse tekstvormen, zoals interviews, projectbeschrijvingen of meer theoretische reflecties. Daarnaast zijn er honderden foto’s, tekeningen en referentieprojecten. De projecten zijn gegroepeerd rond specifieke thema’s zoals Unlearning city, Trash, Bubbles etc. Mijn  advies is echter: verdwaal gewoon in het boek. Je bent er dagen mee zoet en vele Aha-Erlebnisse zullen je deel zijn.

Polylemma, raumlabor Berlin. 2024. Softcover, 480 p. Jovis Verlag, DE. ISBN 978-3-86859-738-7. Adviesprijs 46 €.