Met de tentoonstelling Operation Energy Neighbourhoods brengt Architecture Workroom Brussels lokale besturen, ingenieurs, economen, ontwikkelaars, socio-culturele organisaties en architecten samen binnen een collectief actieplan voor een fossielvrije energietransitie op wijkniveau. Curator Joachim Declerck: “Dit is het meest arrogante en meest fragiele project dat we ooit gedaan hebben.”

Om CO2 en andere broeikasgasemissies te reduceren in de strijd tegen de klimaatopwarming moet de energieconsumptie van bestaande gebouwen drastisch naar omlaag. In België bestaat hiervoor een regelgeving via EPC-labels en premies, maar deze legt de bal grotendeels bij de individuele burger. Wat blijkt? 65% van de premies komt terecht bij huishoudens die sowieso de middelen hebben voor een renovatie, ook zonder premie, en 51% van de wooneigenaars kan de renovatie gewoon niet betalen. Het resultaat is dat vandaag elk jaar nog geen 1% van de Belgische woningen energetisch aangepakt wordt. Het systeem lijkt niet te werken, maar hoe kan het dan anders? Vele studies wijzen naar een energietransitie op wijkniveau. Dat is goedkoper en efficiënter, bijvoorbeeld door de installatie van een centraal warmtenet met verschillende complementaire collectieve warmtebronnen, maar ook sociaal en inclusief dankzij een sensibilisering en participatie van de bewoners via bestaande sociale netwerken. Declerck: “Je kan de energietransitie niet reduceren tot regelgeving, het is een maatschappelijk transformatieproject.”

Steunend op een dertigtal gerealiseerde (piloot)projecten voor energiewijken in België en Nederland stelt AWB een actieplan voor op zeven fronten. Een eerste vereiste is een operationeel en gedragen wijkactieplan tussen bewoners en lokale stakeholders (overheden, ondernemers, …) die vandaag nog al te vaak langs elkaar heen werken in dezelfde buurt maar op verschillende beleidsdomeinen zoals mobiliteit, energie, wonen of armoedebestrijding. Dit kan enkel werken door een degelijk doelgroepenbeleid waarin ook de meest kwetsbare groepen serieus genomen worden. Door een collectief renovatieaanbod via groepsaankopen, aannemerskorting, gestandaardiseerde bouwpakketten en collectieve vergunningen kan je bouw- en coördinatiekosten delen, spreiden en dus haalbaarder maken. Energiebronnen worden maximaal benut en gedeeld zodat ook het huis met het slechtgeoriënteerde dak meegeniet van de geplaatste zonnepanelen.

Maar wie gaat dat betalen? Curator Hanne Mangelschots: “De lokale overheid, bedrijven en burgers kunnen de krachten bundelen en een publiek-privaat-civiel energiebedrijf oprichten zoals de stad Blankenberge deed met onder meer het OCMW en waar burgen aandelen kunnen kopen.” Dit ondernemend klimaat voor geïntegreerde fossielvrije wijken vraagt echter om een duidelijk wettelijk kader vanuit de overheid. Tenslotte moet de bestaande regelgeving en labeldrift kritisch onder loep genomen worden zodat deze ook een kans geven aan innovatie oplossingen op ontwerpniveau. Het momentum is er alvast: de nieuwe Europese EPBD-richtlijn moet dit jaar omgezet worden naar regionale wetgeving.

Deze tentoonstelling formuleert via helder schema’s en objecten een krachtige en hoopgevende visie. De uitdaging is enorm, al was het maar omdat zo vele domeinen écht moeten samenwerken. Het kaderprogramma brengt daarom via een debatreeks meerdere partijen rond de tafel en ook het publiek wordt aan het werk gezet via een brochure die letterlijk vraagt om aanvulling. Ideeën voor acties of voorstellen? Deze operatie heeft alle handen nodig – nog tot 31 maart 2025.