‘Never demolish. Never subtract, remove, or replace. Always add, transform, and utilize, with and for the inhabitants.’ De filosofie van Anne Lacaton (Lacaton&Vasal) wordt voor steeds meer architecten een uitgangspunt, vooral als het gaat om doorsneewoonblokken en -kantoorgebouwen, die geen historische of culturele waarde hebben en daardoor gemakkelijk ten prooi vallen aan sloop.

Institutionele en symbolische gebouwen, zoals kerken, zijn vaak zo nauw verbonden met de geschiedenis en identiteit van een plek en zijn inwoners, dat afbraak niet aan de orde is. Maar als de functie van zo’n bouwwerk verloren gaat, welke herbestemming kan het dan krijgen? En als dat het best in samenspraak met en voor de in- of omwonenden gebeurt, hoe dan? Steden, dorpen en buurten zijn allang geen homogene gemeenschappen meer, waar iedereen eenzelfde geschiedenis, cultuur en geloof deelt. Wat voor de een een vanzelfsprekende hercontextualisering is, is voor de ander ronduit heiligschennis.

‘[Een parochiekerk] geeft uitdrukking aan een cultuur en geschiedenis die tot op de dag van vandaag onze menselijke conditie bepalen’, schrijft Erik Wieërs in Herscheppen, de weerslag van een onderzoek van het Team Vlaams Bouwmeester naar de herbestemming van kerken in Vlaanderen. Ook in een geseculariseerde samenleving blijkt niet elk nieuw programma even geschikt. Kerken die kunnen blijven wat ze altijd zijn geweest – een lokale ontmoetingsplek – maken de grootste kans op inbedding en toe-eigening. De herbestemming van de Heilig Hartkerk in Sint-Amandsberg tot buurtontmoetingsplek en van de Onze-Lieve-Vrouw van Smartenkerk in Sint-Katelijne-Waver tot schoolgebouw zijn maar twee van de ondertussen vele geslaagde voorbeelden.

Terwijl de oorspronkelijke polemiek rond het herbestemmen van kerken aan hevigheid heeft verloren, raken renovaties van andere iconische gebouwen of beladen monumenten steeds meer een gevoelige snaar. De huidige geest van antiracisme zet verschillende overheden aan tot het dekoloniseren van de publieke ruimte. Na de wereldwijde protesten tegen racisme na de dood van George Floyd in 2020 stelde het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een werkgroep samen, die in 2022 aanbevelingen publiceerde om symbolen die verwijzen naar de wandaden in de Belgische kolonies Congo en Rwanda, te duiden, contextualiseren, verwijderen of transformeren. De ingreep van Traumnovelle in het Congomonument in het Brusselse Jubelpark is een van de eerste realisaties die het debat aangaat over architecturaal erfgoed waaraan traumatische herinneringen verbonden zijn.

Het omgaan met ‘ongemakkelijk erfgoed’ (‘difficult heritage’) is een steeds actueler, internationaal thema. Het Palestijnse DAAR (Decolonizing Architecture Art Research) won in 2023 de Gouden Leeuw van de Architectuurbiënnale van Venetië met een bijdrage over de kritische toe-eigening en het hergebruik van Mussolini’s fascistische architectuur. Op diezelfde biënnale werd ook het werk van de uit Lubumbashi afkomstige Brusselaar Sammy Baloji gehonoreerd. In zijn film Aequare: the Future that Never Was toont hij de territoriale en culturele inlijving van Afrika door westerse kolonisten tot in de absurde details: van de afbrokkelende Europese architectuur die niet bestand blijkt tegen het uiterst vochtige klimaat, tot gedesoriënteerde wetenschappers die zweten in hun gesteven kragen. Deze prachtige film vormde de directe aanleiding voor dit A+-nummer over identiteit en iconiciteit.

Hoe gaat een stad of natie om met een erfenis die getuigt van wreedheden? Hoe ga je als maatschappij om met publieke symbolen die herinneren aan een verleden waarvoor we ons schamen, zoals slavernij, uitbuiting of grootschalig misbruik? In die zin horen kerken misschien ook tot ‘ongemakkelijk erfgoed’. En dat geldt zeker voor de vroegere woning van de seriemoordenaar enverkrachter Marc Dutroux in Marcinelle. Deze uiterst beladen plek is na bijna drie decennia door Reservoir A met de grootste omzichtigheid en empathie voor het individuele verdriet en de collectieve schaamte, omgevormd tot een serene herdenkingsplek met bakenwaarde voor een hele gemeenschap. Of hoe de ideologische en sociale dimensie van architectuur in een klein project als dit meesterlijk tot uiting komt.