Op 28 november vindt de opening plaats van Kanal – Centre Pompidou. In de komende maanden zal Kanal Architecture (voorheen Stichting CIVA ) daarheen verhuizen en uitgroeien tot de belangrijkste organisatie in het Brussels Gewest, en misschien wel in heel België, die zich toelegt op architectuur, het tentoonstellen ervan en de culturele praktijken die ermee samenhangen.

Kanal Architecture is de nieuwe naam die de Fondation CIVA Stichting in de winter van 2025 aannam met het oog op haar integratie in Kanal, het Brusselse cultuurcomplex in de voormalige Citroëngarage aan het IJzerplein. Met de verhuizing uit de Kluisstraat krijgt Kanal Architecture nieuwe en veel grotere ruimtes voor tentoonstellingen, publiekswerking en archivering, dan de instelling tot dusver heeft gehad. Maar meer nog dan een nieuwe naam en een nieuw adres is het een hele culturele erfenis die zich verplaatst. Een erfenis die in 1968 ontsproot aan een toevallige vondst.

De geschiedenis van de Brusselse architectuurtentoonstellingen speelt zich aanvankelijk af rond drie plekken: de Paul Spaakstraat – vlak bij de Kluisstraat –, het Museum van Elsene en de school van La Cambre. In 1968 ontdekt architect Maurice Culot in de kelder van zijn woning tekeningen van Fernand Bodson en Antoine Pompe. Onder de indruk van hun modernisme stelt hij zijn vriend François Terlinden voor om, met de steun van La Cambre en haar directeur Robert L. Delevoy, een tentoonstelling op te zetten onder de titel Antoine Pompe et l’Effort moderne en Belgique 1890-1940. Wanneer het evenement in 1969 in het Museum van Elsene van start gaat, slaat het in als een bom.

Tentoonstelling "Antoine Pompe en de moderne kunstbeweging in België, 1890-1940” in het Museum van Elsene, 1969 © Kanal Architecture Collections, Brussels

In zijn oorspronkelijke, etymologische betekenis ‘verwijst “ex-poseren” naar het “naar buiten brengen” van iets wat tot dan toe verborgen bleef, en het zo opstellen dat het zichtbaar wordt’.1 Tijdens de tentoonstelling Antoine Pompe et l’Effort moderne en Belgique 1890-1940 worden zo voor het eerst werken getoond van modernistische architecten die lang in de vergetelheid waren geraakt: ontwerptekeningen, kunstvoorwerpen, foto’s, affiches en meubilair. De expositie is het resultaat van minutieus onderzoek door Maurice Culot en François Terlinden naar de vergeten architecten. 1 Stéphanie Dadour en Léa-Catherine Szacka, Exposer l’architecture: Enjeux, institutionnalisation et historisation, Cahiers du Musée National d’Art Moderne, n° 129, oktober 2014.

Na afloop van dit evenement wordt in 1969 de Archives d’Architecture Moderne (AAM) opgericht. Met de ondersteuning van La Cambre stelt de vereniging zich tot doel om archieven te verzamelen, te bewaren en te ontsluiten, onder meer door regelmatig tentoonstellingen te organiseren. Volgens Maurice Culot is de ambitie om ‘de fundamenten te leggen voor een toekomstig architectuurmuseum. Aan die roeping werd de wil gekoppeld om een levend archief op te bouwen dat toegankelijk is voor zowel onderzoekers als het grote publiek.’2 Maar de AAM beperkt zich niet tot het organiseren van tentoonstellingen en het aanleggen van een archief. De vereniging stimuleert ook wisselwerkingen die als broedplaats fungeren voor de ideeën van een generatie, een tijdperk en een stad. Zo biedt ze de vele actoren uit de Brusselse wereld van de architectuur en stedenbouw ruimte en tijd voor ontmoeting en uitwisseling. 2 Maurice Culot, Édito, AAM, no 1, 1975, p. 1.

De documentenleeszaal van het AAM-museum, gevestigd in de voormalige vrijmetselaarsloge aan de Rue de l’Ermitage, 1983 © Kanal Architecture Collections, Brussels

In het spoor van Antoine Pompe et l’Effort moderne en Belgique 1890-1940 organiseert de AAM, met de steun van La Cambre en de hulp van studenten, tien jaar lang tentoonstellingen in het Hôtel Van de Velde. Ze verzamelt en ontsluit de archieven van tal van Belgische architecten en smeedt intussen in heel Europa banden met buitenlandse instellingen en professionals. Voor de AAM zijn de curatoriële praktijk en het archiefbeheer onlosmakelijk met elkaar verbonden. Decennialang bestaat de werkwijze erin originele documenten te verzamelen en tentoon te stellen, de verhalen erachter te delen en zo het vertrouwen en enthousiasme te wekken dat nieuwe schenkingen mogelijk maakt. Vervolgens organiseert de AAM een evenement om de schenkers te bedanken, waarna de cyclus zich telkens opnieuw voltrekt. Zo wordt de AAM de schatbewaarder van een groot deel van de recente Belgische architectuurgeschiedenis, waarover ze vertelt aan de hand van de documenten die ze beheert. Op die manier verwerft ze een zekere zeggenschap over de verhalen die de Brusselse en (Franstalig-)Belgische architectuurwereld vormgeven.

In deze dynamiek spelen figuren als Anne Van Loo, Caroline Mierop, Elie Levy, Michel Louis, Philippe Lefebvre, Pierre Lenain en Jean-Pierre Hoa – eerst als student, later als assistent – een belangrijke rol. Vanuit de overtuiging dat de manier waarop architectuur wordt beoefend moet veranderen en dat vastgoedspeculatie de stad niet in haar greep mag krijgen, zetten zij zich vol overgave in voor La Cambre, terwijl ze onbezoldigd voor de AAM werken. Wanneer in het najaar van 1979 de ‘Slag om La Cambre’ losbarst, komt de culturele werking van de AAM in het gedrang. Zonder de steun van La Cambre raakt de vereniging compleet ontregeld, en dat terwijl ze op haar hoogtepunt in 1978 nog haar intrek had genomen in een herenhuis en het Centre d’Étude et de Documentation Architecture et Politique had opgericht.

Na deze roerige periode had het verhaal van de AAM afgelopen kunnen zijn, maar de vereniging en haar leden geven niet op. Tijdens enkele onzekere jaren nemen de leidende figuren achter de AAM deel aan de eerste Architectuurbiënnale van Venetië (1980) en richten ze het Musée des Archives d’Architecture Moderne op in de vrijmetselaarsloge in de Paul Spaakstraat (1984). Uiteindelijk ziet de Stichting voor Architectuur het levenslicht in een gebouw van de Brusselse Intercommunale Watermaatschappij aan de Kluisstraat 55. Deze culturele instelling stelt zich tot doel om alle tot dan toe verzamelde archieven te bewaren en ruimte te bieden om de collecties tentoon te stellen en bij het publiek onder de aandacht te brengen. De financiering is grotendeels afkomstig van Philippe Rotthier en wordt in de loop der jaren aangevuld met subsidies van de Franse Gemeenschap. Op 21 juni 1986 opent de Stichting voor Architectuur de deuren voor het publiek met de tentoonstelling Paysage d’Architecture 1886-1986 en tot 1999 volgen nog tal van exposities. De instelling wordt achtereenvolgens geleid door Caroline Mierop, Diane Hennebert, Caroline David, Sandrine Alouf en Nathalie Filser. Allen staan ze borg voor een nauwe samenwerking tussen de Stichting voor Architectuur en de AAM. Het tentoonstellingsprogramma is eclectisch – Maroc, 1993 (1993), L’Utopie du tout Plastique (1994), Les Constructions du Ciel 1900-1958 & Panamarenko (1994), The Act of Seeing (Urban Space) I (1994), Les Plaisirs et les Ombres. Carte Blanche à Raoul Vaneigem (1996), L’Éloge de la Simplicité (1996) – maar de archieven en de modernistische architectuur blijven alomtegenwoordig.

Aan het einde van de jaren 1990 zijn de AAM en de Stichting voor Architectuur failliet. Daarop wendt Maurice Culot zich tot Hervé Hasquin, minister van Ruimtelijke Ordening, Openbare Werken en Vervoer van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en voorzitter van het College van de Franse Gemeenschapscommissie. Hij hoopt een subsidie los te krijgen om de archieven te redden. Hasquin stelt echter geen eenmalige financiële injectie voor, maar de oprichting van een koepelorganisatie, die verschillende entiteiten zou verenigen die zich bezighouden met architectuur, de stad, het landschap en de zichtbaarheid ervan. Zo ontstaat het CIVA – het Internationaal Centrum voor Stad, Architectuur en Landschap –, een door de Franse Gemeenschap gefinancierde instelling waarin verschillende organisaties worden samengebracht: de AAM, de Stichting voor Architectuur, het Philippe Rotthier Fonds voor Architectuur, het Centrum voor Ecologische Documentatie Paul Duvigneaud, de vereniging Espaces Verts et Art des Jardins en de Stichting Victor Gaston Martiny. Die worden allemaal ondergebracht in het gebouw van de Stichting voor Architectuur in de Kluisstraat, dat voor de gelegenheid wordt heringericht en uitgebreid. Meer dan vijftien jaar lang staat het CIVA onder leiding van Christophe Pourtois. In een periode van ingrijpende veranderingen binnen het vakgebied balanceert de instelling tussen de culturele activiteiten die haar groot hebben gemaakt en de ambitie om nieuwe curatoriële praktijken te ontwikkelen die inspelen op de actuele uitdagingen van de architectuur.

Zaal van de Stichting voor Architectuur, na de eerste werkzaamheden aan de Rue de l'Ermitage 55, 1986 © Kanal Architecture Collections, Brussels

In 2016 zet de Federatie Wallonië-Brussel haar structurele financiële steun aan het CIVA stop. De instelling komt onder de voogdij van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en gaat verder als de Fondation CIVA Stichting. Hoewel aan de benaming uit 2000 alleen de woorden ‘fondation’ en ‘stichting’ worden toegevoegd, wordt afstand genomen van de structuur die vroeger door de Franse Gemeenschap werd aangestuurd, en nog nadrukkelijker van de verenigingen waaruit het CIVA is voortgekomen, met name de AAM en de Stichting voor Architectuur. Binnen de organisatie blijven archieven en tentoonstellingsruimtes weliswaar naast elkaar bestaan, maar de dynamiek die hen verbond, is grotendeels verdwenen. De culturele programmering verschuift naar architectuurpraktijken en internationale vraagstukken, in lijn met wat het oorspronkelijke CIVA voor ogen had. En wanneer het over Brussel gaat, steken de oude stokpaardjes weer de kop op, met op de eerste plaats de stedelijke strijd.

Archief van het CIVA, na de verbreding van de Rue de l'Ermitage 55, 2000 © Kanal Architecture Collections, Brussels

In 2027 zal Kanal Architecture, bijna zestig jaar na de eerste tentoonstelling van de AAM, samen met haar collecties en medewerkers haar intrek nemen in een gloednieuwe en veelbelovende locatie voor de architectuur en haar cultuur. Mogen de sinds 1969 opgebouwde archieven, samen met alle tentoonstellingen die er de onuitputtelijke erfenis van zijn, onthuld worden als tot dusver verborgen schatten, en nieuwe verhalen vertellen die voor zowel het vakgebied als de burgers onmisbaar zijn.