Van Mulhouse tot Santiago zijn er gedurfde projecten gerealiseerd met flexibele woningen die met de bewoners mee evolueren. Maar de belofte van aanpasbaarheid en uitbreidbaarheid heeft niet zelden technische, economische en ook maatschappelijke consequenties. Zijn dat de blinde vlekken van onze vooruitstrevendheid?

Hoewel Le Corbusier in 1927 met het ‘vrije plan’ – een van de vijf pijlers van de moderne architectuur – al de mogelijkheid suggereerde om een gebouw gaandeweg wezenlijk te veranderen, werd het architec­tonische thema van fluctuerende behoeften en gebruik pas echt belangrijk toen het modernisme kritisch werd benaderd. In een artikel uit 2019 hebben wij deze ontwikkeling beschreven vanaf de jaren 1960 aan de hand van het werk van Team X en andere architecten uit die periode.¹ Hun werk, dat zowel architectonische voorstellen als bredere reflecties over gewenste samenlevingsvormen omvatte, bracht twee blinde vlekken van het modernisme aan het licht: vergankelijkheid en singulariteit. Het gaat hier om de vergankelijkheid van samenlevingen, die door de snelle technologische ontwikkelingen van de moderne tijd steeds zichtbaarder werd. Singulariteit verwijst naar de onvermijdelijke diversiteit van die samenlevingen, waardoor architectuurvoorstellen gebaseerd op geïdealiseerde modellen van individuen en sociale groepen werden afgewezen. Een symbolisch moment kwam in 1974, toen de Smithsons, in een tekst van Alison Smithson², de mislukking van hun collectieve woonproject Robin Hood Gardens erkenden. Het project, dat twee jaar eerder was opgeleverd, werd bekritiseerd om de te universele en gestandaardiseerde visie op wonen. Deze zelfreflectie was het orgelpunt van hun kritiek op het modernisme die al twee decennia eerder was ontstaan. 1 Xavier Van Rooyen en Michaël Bianchi, ‘Housing the Multitude: Struggling with Impermanence and Singularities’, The Plan Journal 4, n°1 (2019). Zie hierover ook het proefschrift van Xavier Van Rooyen, Architecture indéterminée. Architectures et théories de l’indétermination depuis les années 1960(Universiteit van Luik, 2021). 2 Alison Smithson, ‘The Violent Consumer, or waiting for the goodies’, Architectural Design, n°5, 1974, 274-279.