Ongevraagd, onmisbaar

In een tijd van extreme crises, grote maatschappelijke vraagstukken, intensieve marktwerking en precaire werksituaties zoeken architecten naar nieuwe manieren om hun engagement vorm te geven. Steeds vaker nemen zij zelf het initiatief, met ongevraagde en experimentele praktijken die bijdragen aan urgente thema’s, de architectuurpraktijk verdiepen en tegelijkertijd een spiegel voorhouden – aan zichzelf en aan de sector. Ze zoeken daarmee vrije ruimte, parallel aan de reguliere bouwpraktijk, los van economische logica en functionele verwachtingen. In deze praktijken biedt architectuur niet alleen een antwoord op de vraag van een opdrachtgever, maar stelt de architect zélf de vragen.

Voor dit nummer over parallelle praktijken vroeg A+ aan Evelien Pieters om als gastredacteur op te treden. In opdracht van het Vlaams Architectuurinstituut deed zij samen met Bart Tritsmans onderzoek naar deze ongevraagde praktijken van architecten. Ze interviewden bijna dertig architecten, die spraken over een diversiteit aan parallelle praktijken, van ontwerpend onderzoek tot artistieke interventies, en van materiaalexperiment tot participatieve of activistische projecten.

Voor de architecten zit de meerwaarde van dit type projecten niet alleen in de verrijking die ze bieden voor hun eigen praktijk, maar ook in het aspect van experiment en reflectie, de kennisdeling in het werkveld en niet in de laatste plaats in de meerwaarde van deze projecten voor de samenleving. Veel parallelle praktijken ontstaan uit een groot kritisch engagement. Ze stellen de status quo ter discussie, de rol van de architect en van architectuur als discipline, en streven ernaar deel te worden van de oplossing in plaats van het probleem.

Els Vervloesem en Evelien Pieters beargumenteren dat de ontwerpers van de projecten met de meeste impact niet alleen alternatieve werelden weten voor te stellen, maar ook getuigen van een politiserend vermogen om het publieke debat en het beleid te beïnvloeden. In Brussel zien we een lange lijn van protestbewegingen en politiek engagement waarin ook architecten opkomen voor het gedeelde recht op de stad.

Carla Frick-Cloupet en Anne-Laure Iger bespreken hoe activistische initiatieven vaak losstaan van de reguliere, ‘professionele’ architectuur. Dat wekt de schijn dat die reguliere praktijk los kán staan van het politieke leven, alsof het afzonderlijke werelden zijn. Frick-Cloupet en Iger denken het omgekeerde: politiek engagement zou in elke praktijk moeten bestaan, of die nu parallel of regulier is.

Om die verantwoordelijkheid op te nemen, brengt Adeola Enigbokan het concept van de ‘schaduwklant’ naar voren. In haar essay daagt ze ons uit om heel nieuwe werelden binnen te stappen. Daarmee bevraagt ze de betekenis en verantwoordelijkheid van architectuur om publieke en vaak onzichtbare belangen zichtbaar te maken. Haar tekst nodigt ons als lezer uit om de macht van architectuur kritisch te bekijken.

Het instrument van de Bouwmeesterlabels, met inmiddels een variant in zowel Vlaanderen, Brussel als Wallonië, maakt de diversiteit aan zelf geïnitieerde projecten en onderzoeken zichtbaar. Jaar na jaar zien we sterke voorstellen die regelmatig tot impactvolle resultaten leiden. De Labels maken veel zichtbaar, ze brengen projecten in beweging, en met een breed en duurzaam ecosysteem dat ruimte biedt aan kritische, onafhankelijke praktijken zouden ze de sector blijvend kunnen uitdagen en vernieuwen.

Want hoe maatschappelijk relevant en essentieel ook, ‘ongevraagd’ betekent vaak onbetaald. Dat maakt kritische architecten en praktijken kwetsbaar. Hoe kun je het werken vanuit engagement volhouden? Sophia Holst schetst hoe die vraag vandaag speelt in haar eigen praktijk. We zien jonge architecten, gedreven door idealen en een toekomstvisie, botsen op een sector die hun inzet niet duurzaam ondersteunt. Daarom is het tijd om deze praktijken niet langer aan de rand te laten opereren. Ze verdienen een plek in het hart van de discipline: als volwaardige, parallelle vormen van architectuur. Met ruimte – ook financiële – om te groeien, te reflecteren en te blijven uitdagen.