Een tweede natuur

Begin mei 2025 start in Venetië de 19de editie van de Biennale Architettura, de internationale hoogmis van hedendaagse architectuur. Onder de titel ‘Intelligens. Natural. Artificial. Collective.’ brengt curator Carlo Ratti ontwerpers, denkers en makers samen die in hun architecturale, landschappelijke en stedenbouwkundige projecten verschillende soorten intelligentie toepassen om een antwoord te bieden op de grote klimatologische uitdagingen waar we voor staan: ‘In deze tijd van verandering moet architectuur het voortouw nemen. Ze moet putten uit alle vormen van intelligentie – zowel natuurlijke, artificiële als collectieve. Ze moet generaties en disciplines overstijgen, van de harde wetenschappen tot de kunsten.’

Dit is precies wat het experimentele project van landschapsarchitect Bas Smets, gastredacteur van dit nummer, en neurobioloog Stefano Mancuso in het Belgische paviljoen op alle vlakken doet. Met Building Biospheres proberen ze de groei- en wortelprocessen van planten, waarvan de organisatie van het leven op onze planeet afhankelijk is, te begrijpen en onderzoeken ze de impact van die natuurlijke intelligentie op architectuur. Ze beschouwen gebouwen als kunstmatige ruimtes waarin planten een verkoelend microklimaat kunnen produceren en een aansturende rol kunnen spelen op het vlak van irrigatie, ventilatie en belichting. Smets en Mancuso werken hiervoor samen met een team van architecten, historici, bio-ingenieurs, botanici en softwareontwikkelaars. ‘Onze collectieve intelligentie stelt ons in staat om de natuurlijke intelligentie beter te begrijpen en ze vervolgens in te zetten in onze leefomgeving. Bovendien kunnen we het potentieel van artificiële intelligentie (AI) gebruiken om natuurlijke intelligentie (NI) beter toe te passen en de existentiële dreiging die de opwarming van de aarde inhoudt in te dijken,’ overtuigt Smets in een interview met stedenbouwkundige Kelly Shannon (p. 2).

Door de versnelde klimaatcrisis verkeren we in een tegelijkertijd beangstigend en uitdagend tijdsgewricht. Het is een spannend ogenblik in de geschiedenis van de biosfeer (het gedeelte van de aarde waar leven mogelijk is), want de ‘intelligens’ – menselijke, natuurlijke, artificiële – is nog nooit zo groot geweest en kan, gecombineerd, tot oplossingen leiden. De projecten van Bureau Bas Smets vertrekken van het idee van een ‘biosferische stedenbouw’: de stad wordt gezien als een aaneenschakeling van verschillende artificiële microklimaten, met een eigen topografie, geografie, geologie en meteorologie. De studie van een vergelijkbaar natuurlijk microklimaat kan helpen om vegetatie te introduceren in de kunstmatige variant. Elke stad wordt op die manier een tweede natuur. Het gaat om een constellatie van lokale, haalbare oplossingen voor een macroprobleem, en dat stemt inderdaad optimistisch.

Dat we lessen moeten trekken uit de natuur om onze steden veerkrachtiger en flexibeler te maken, hoef je in Wallonië niemand te vertellen. Tijdens de grote overstromingen in juli 2021 trad de Vesder buiten haar oevers en vernielde grote delen van Chênée, een deelgemeente van Luik. De overstromingen vormden de aanleiding om verschillende ontwikkelingen in het Waals Gewest ter discussie te stellen en grote gebieden te hertekenen vanuit een duurzamer perspectief, met respect voor rivieren en hun oevers (p. 42).

Jonge ontwerpers bekommeren zich om de toekomstige bewoonbaarheid van de aarde en maken gebruik van nieuwe, andersoortige of transdisciplinaire werkwijzen om tot ruimtelijke concepten te komen met een positief klimatologisch verschil. Materialen produceren op basis van lokale planten, wol, algen en zouten of van geïntegreerde natuurstimulerende bouwelementen (p. 12), natuurinclusief bouwen om zo de biodiversiteit te verbeteren (p. 30) en de bodem inzetten als ontwikkelingspotentieel voor nieuwe ecosystemen (p. 36) staan bij hen hoog op de agenda. De kloof tussen de kennis van biologen, ecologen en veldwerkers enerzijds en de praktijk van ontwerpers, opdrachtgevers en beleidsmakers anderzijds zal in de toekomst steeds kleiner worden. Dit zal ons in staat stellen om vanuit een collectieve intelligentie inventieve oplossingen te bedenken die een nieuwe relatie tussen architectuur en natuur tot stand kunnen brengen.

Deze zomer zullen we in Venetië ongetwijfeld de grote diversiteit aan zoektochten van vele architecten ontdekken naar niet-extractieve manieren om met de natuur te bouwen én die te versterken. Afspraak daar.

Eline Dehullu
Hoofdredacteur

Bas Smets
Gastredacteur