Edito

Eline Dehullu - Hoofd Publicaties A+

Een golf van nieuwe of vernieuwde musea en theaters, de toonvoorbeelden van wat we onder ‘culturele infrastructuur’ verstaan, maar waartoe ook bibliotheken en muziekzalen behoren, lijkt zich vandaag te ontrollen. Het aantal recente projecten en projecten in de pijplijn is niet op een hand te tellen; de restauratie van het KMSKA (Kaan Architecten) en de ‘infrastructuursprong’ van het MuHKA in Antwerpen, de ‘ontdubbeling’ van het SMAK (51N4E en NU) en een nieuwe vleugel van het Designmuseum (Atama) in Gent, gloednieuwe theaters in Louvain-la-Neuve (Ouest) en in Leuven (Sergison Bates Architects), de verbouwingen van het Museum voor Schone Kunsten (XDGA en Barbara Van der Wee) en het Maison de la Culture (A Practice) in Doornik, het nieuwe Biermuseum in het oude Beursgebouw (Robbrecht en Daem, Bureau d’Études en Architectures Urbaines en Popoff architectes) en het prestigieuze Kanal Pompidou (noA – Sergison Bates – EM2N) in Brussel, dat in 2025 de deuren opent. Aan bouwwoede in de culturele sector dus geen gebrek. En deze investeringsdrang lijkt gepaard te gaan met een zoektocht naar wat de huidige maatschappelijke rol van een cultuurgebouw zou kunnen zijn.

Het bevragen en uitdagen van de functie van een museum – en bij uitbreiding elke culturele infrastructuur – is niet nieuw. In de 20ste eeuw maakten kunst en cultuur een identiteitscrisis door, en dus ook hun toegeëigende plekken. ‘De dag zal niet meer ver zijn, vrees ik, dat toeschouwers in drommen door de zalen trekken, met petjes op en met vlaggetjes, en bij hun favoriete schilderij heffen ze uit volle borst een clublied aan.’ In 1987 beklaagde Rudi Fuchs, Nederlands kunsthistoricus en toenmalig directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, er zich over dat musea dreigden te vervellen van pure plekken voor presentatie en contemplatie tot ‘belevingscentra’, zo laagdrempelig mogelijk, voor een zo breed en internationaal mogelijk publiek. De bezuinigingen op kunst en cultuur dwingen musea en theaters nog steeds te focussen op het verhogen van het bezoek door grotere blockbuster-tentoonstellingen en -voorstellingen.

De gang naar beleving en entertainment wordt gefaciliteerd en bespoedigd door gebouwen die mikken op spektakel. Nog geen tien jaar na de uitspraak van Fuch, in 1997, opende het Guggenheim Museum van Frank Gehry in Bilbao. Eensklaps zette het glinsterende gebouw van titanium met een hoge wowfactor de ingeslapen Noord-Spaanse stad op de kaart. Over de hele wereld werd het model spoedig gekopieerd: de architectuur van onze huizen voor cultuur werd bij uitstek een instrument voor stadsmarketing, om zo de aantrekkelijkheid als bestemming te verhogen. De impact, niet alleen op de architectuur en de werking van het culturele instituut zelf, maar ook breder, op maatschappelijk en sociaal vlak, is groot. Musea en kunstencentra die zich vestigden in verpauperde stadswijken waren haast altijd een voorbode van gentrificatie.

‘Een topmuseumbeleving, daar gaat het mij om als minister van Cultuur en kunstliefhebber’, laat Vlaams minister Jan Jambon optekenen in 2021 bij de start van het bouwdossier voor het Museum van Hedendaagse Kunst in Antwerpen. Hij trekt daarvoor een budget van 130 miljoen euro uit. Toch lijkt een doorgedreven vorm van ‘cultuurindustrie’ op zijn retour. De projecten die we in dit nummer laten zien, van biermuseum tot bibliotheek, zijn geen spektakelgebouwen die enkel dienen om toeristen aan te trekken of horden bezoekers door te jagen. Er verrijzen nieuwe types van culturele ruimtes, die misschien wel haaks staan op – of minstens parallel lopen aan – de vermarkting van cultuur. Het zijn plekken waar niet alleen iets aanschouwd of beleefd kan worden, maar waar je ook gewoon kunt afspreken met vrienden, elkaar kunt ontmoeten, ongedwongen samen iets kunt doen. Ontmoetingsplaatsen of buurtplekken, neutraal en democratisch. En als zo’n ‘third space’ (Pieter T’Jonck, p. 58) kan het cultuurgebouw zijn waarlijk stedelijke taak vervullen: die van het wegnemen van cultuurbarrières, van het verbinden van mensen, van inclusie.

Extra-murosactiviteiten van conventionele kunstinstellingen en bottom-upinitiatieven van burgers, zoals de openluchtbioscoop voor vluchtelingen georganiseerd door een groep vrijwilligers in het Maximiliaanpark in Brussel, kunnen doen gaan geloven dat kunst meer betekenis krijgt buiten de eigenlijke museummuren om. ‘Zou het kunnen dat cultuur pas ten volle tot uiting komt als er geen gebouw is dat alle aandacht naar zich toe trekt?’ vraagt Gideon Boie zich af (p. 37). Toch zijn de meerdere rollen van het museum en het theater nog lang niet uitgespeeld. Er zal altijd een nieuwe, maatschappelijke rol voor weggelegd zijn. De mate waarin het cultuurgebouw werkelijk zijn relatief nieuwe functie als ‘third space’ kan vervullen, zal wel telkens opnieuw moeten blijken. En dus ook de blijvende dienstbaarheid van de architectuur ervan.

Lees meerVerkleinen

Inhoudstafel

Visie A+, Bibliotheek en tuin’ Amaryllis Jacobs
Edito ‘Meerdere rollen voor cultuur’ Eline Dehullu
Opinie ‘Antwerpen Diamantstad’ Inigo Custers

DOSSIER : BUILDING FOR CULTURE

Project Office Kersten Geers David Van Severen, Bibliotheek, Sint-Martens-Latem
‘Sterk object’ Louis De Mey

Project Robbrecht en Daem – BEAU – Popoff, Biermuseum, Brussel
‘Bruxelles chantait, Bruxelles bruxellait…’ Pieter T’Jonck

Project Karbon, Le Monty, Genappe
‘Zich openstellen voor anderen’ Cécile Vandernoot

Project AJDVIV, Cobra-depot, Antwerpen
‘Kameraadschappelijk’ Christophe Van Gerrewey

Project Cinemaximiliaan, Brussel
‘Inhoud zonder architectuur’ Gideon Boie

Project Atelier Chora, Muziektheater, Seraing
‘Blik op het verleden en de toekomst’ Amélie Poirel

Project noA, Gemeenschapscentrum Gilwe, Geluwe
‘Verdichting door nabijheid’ Hera Van Sande

Project Atama, Deelfabriek, Kortrijk
‘De ruimtelijkheid van delen’ Arnaud De Sutter

Achtergrond ‘Cultuur als third space’ Pieter T’Jonck

Bijdrage Fédération Wallonie-Bruxelles
‘20 jaar culturele infrastructuur’ Chantal Dassonville

INTERVIEW

Martin Rauch (AUT)
‘Act global, think local’ Lisa De Visscher

RECENTE PROJECTEN

Project BC Architects, Woodstock, Ardenne
‘Floodingwater’ Léone Drapeaud

Project HUB – Origin – Bureau Bouwtechniek, Gerechtsgebouw, Antwerpen
‘Ernstige architectuur, kleurrijk verleden’ Bart Tritsmans

Project Raamwerk, Jeugdsite, Eernegem
‘Fantasie projecteren’ Arnaud De Sutter

Project Skope – Collectif Dallas, West Paviljoen, Sint-Jans-Molenbeek
‘De manier van werken uitdagen’ Anne-Laure Iger

PRODUCT NEWS
Viviane Eeman

PORTRET

Bureau Poot Architectuur, Antwerpen Sarah Poot

Bureau Atelier Chora, Luik Lisa De Visscher

STUDENT

Bijdrage Vlaams Bouwmeester
‘Meesterproef: Sociaal wonen’ Marie Swyzen

Prijs Van Hove Prijs 2023
‘Lokale verankering’ Fabian De Vriendt

Atelier ULB: Atelier Trame
‘Stadhuizen onder de loep’ Johanna Keck

NIEUWS

Expo As Found, deSingel, Antwerpen Lisa De Visscher
Boek Stanislas Jasinski Gérald Ledent

Abonneer je vanaf €59 per jaar!

Je ontvangt 4 klassieke nummers en 1 speciale uitgave van het tijdschrift.

Abonnement

Lees ook

Schrijf je in op onze nieuwsbrief
  • This field is for validation purposes and should be left unchanged.