Reporting from the front

gepubliceerd op 07.11.2016 | tekst Pieter T'Jonck
_MG_2912-biennale

Project voor het slachthuis in Anderlecht, ORG © Stijn Bollaert

Nog tot eind november kunt u in Venetië de 15e architectuurbiënnale gaan bekijken. Onder het motto ‘Reporting from the front’ bepleit de tentoonstelling een architectuur in dienst van de mensheid. Dat verhaal rammelt echter hier en daar.

Alejandro Aravena maakte naam met sociale woningen die als een casco aangeboden worden, een “halve goede woning” in zijn woorden. Bewoners kunnen dan met hun kennis en kunde tot een “volledig goed huis” komen. Dat concept werkte wonderwel. Aravena kwam tot die oplossing via participatief overleg met bewoners. Hij ontdekte zo hun afkeer van sociale getto’s aan de rand van de stad. Ze willen in hun vertrouwde buurten blijven. De cascowoning verlaagt de bouwkost zozeer dat de hogere grondprijs op een centrale locatie haalbaar is.

Na een tsunami kreeg hij de opdracht om de totaal verwoeste Chileense stad Constitución in 100 dagen herop te bouwen.  Ook daar steunde hij op publieksparticipatie om de juiste aanpak, op maat van de bewoners, te vinden. “Niets is immers erger dan een goed antwoord op een verkeerde vraag”, herhaalt hij keer op keer. Alweer was zijn oplossing spraakmakend. Hij koos niet voor de evacuatie van de getroffen, kwetsbare zone, noch voor een keermuur. Wel legde hij een bos aan tegen de waterrand, als een natuurlijke buffer tegen stormvloed. Meteen krijgen de bewoners zo de publieke ruimte aan het water die ze altijd misten.

Zo ontstaat het beeld van de architect als iemand die niet in de eerste plaats gebouwen ontwerpt, maar vooral processen in gang zet om dringende noden te beantwoorden. Gebouwen en hun vormgeving zijn een gevolg daarvan, geen uitgangspunt. Het is echter niet al sociale bewogenheid die de klok slaat in zijn oeuvre. Zijn bedrijf ‘Elemental’ draait vooral op prestigieuze kantoren, niet op humanitaire projecten. Maar die laatste leverden hem wel de Pritzker Prize op. 

Logisch dus dat hij die kaart uitspeelt in zijn tentoonstelling voor de biënnale. Hij bokste die in een recordtijd van 10 maanden in elkaar. Bij elk van de tientallen projecten staat een toelichting van zijn hand die een specifieke uitdaging voor de hedendaagse samenleving schetst en vervolgens aantoont hoe de uitgekozen ontwerper daar een uniek en doorslaggevend antwoord op bood. Het gaat om thema’s als klimaat, zorg, huisvesting, scholing, milieuzorg, energie en afvalstromen. Het hele lijstje kortom van problemen die ook in eigen land opspelen. Zijn ‘front’ is dus niet per se een gevechtslinie: het kan ook gaan om spitsonderzoek, werk dat de weg wijst.

Zowel in de Giardini als in de Arsenale opent de tentoonstelling met een geweldige vondst: uit de tonnen afval van gipskarton en metalstudprofielen van de vorige biënnale creëerde Aravena een betoverende scenografie. Enkele installaties slaan ook de nagel op de kop. Een topper is het  onderzoek naar de wederopbouw in Duitsland door het Berlijnse BEL Architects. Zij tonen aan dat de incrementele stedenbouw van de Duitse wederopbouw een verhaal van massale immigratie verbergt. Na de oorlog moest Duitsland immers alle Duitsers opvangen die verdreven werden uit voormalige territoria, van Köningsbergen tot Sudetenland. Naast dat onderzoek staat een duizelingwekkende maquette die aangeeft hoe Duitse steden door een slimme verdichting ook de huidige immigratie kunnen absorberen. Dat gebeurt o.a. met een slimme kruising tussen Le Corbusiers Domino-huis en zijn plan Obus. De kleurrijke invulling daarvan door bewoners zou meteen de monotonie van de wederopbouwwijken opheffen.

BEL Architects, Neubau © Stijn Bollaert

BEL Architects, Neubau © Stijn Bollaert

De projecten van de Belgische teams 51N4E voor Tirana, Albanië en ORG voor Anderlecht passen in dat rijtje boeiende voorstellen. Net zoals onderzoek dat aantoont dat nieuwe rekenmodellen en technologieën van het aloude gewelf terug een haalbaar, esthetisch en qua materiaalverbruik onklopbaar alternatief voor de betonplaat maken.

Helaas lijden veel zalen onder bijna triviale ideeën en halve gemeenplaatsen. Een installatie rond recyclage is letterlijk oud nieuws. Elders word je overdonderd met data. Vaak moet je, bij gebrek aan bewijs, de architecten op hun woord geloven als ze beweren dat ze de wereld verbeteren. Een oude kwaal van de biënnale steekt hier ook weer de kop op: sommige architecten zijn blijkbaar te groot om genegeerd te worden. Zo krijgt Jean Nouvel een hele zaal om zijn concept van “een regen van natuurlijk licht” (versta: kleine gaten in het dak) te verkopen. Al heeft Aravena een punt met zijn stelling dat architecten hun belang maatschappelijk moeten staven, als curator verdedigt hij die minder overtuigend dan zijn eigen prestaties.

 

De landenpaviljoenen

Veel landenpaviljoenen spelen op deze biënnale in op het thema van Aravena. Het Spaans paviljoen kaapte goud weg met een verhaal over de gebouwen die door de crisis onafgewerkt bleven. De punchline: de crisis biedt een kans tot bezinning na de banaliteit die de hoogconjunctuur in de bouw opleverde. Het Japans en Peruviaans paviljoen kregen eervolle vermeldingen. Japan met een prikkelend concept van co-housing, verbeeld in schitterende maquettes. Peru met een scholenbouwprogramma voor het Amazonewoud.

Bravoure © Filip Dujardin

Bravoure © Filip Dujardin

Het Belgisch paviljoen, deze keer ingevuld door de Vlaamse Gemeenschap, wierp het over een andere boeg. Het Vlaams Architectuur Instituut lanceerde een open oproep rond de vraag wat vakmanschap nog betekent in onze bouwcultuur. De speelruimte daarvoor raakte immers erg beperkt door steeds meer regelgeving, en steeds minder geld. ‘Bravoure’, een samenwerking tussen Devylder-Vinck-Taillieu architecten (DVVT), Doorzon Interieurarchitecten en fotograaf Filip Dujardin haalde de opdracht binnen.

Het team keert de vraag om. Schaarste en beperkingen leidt voor hen niet per se tot saaie voorspelbaarheid, maar biedt juist kansen. Bravoure staat voor een andere visie op een opgave dan die welke wetten en regels beogen. ‘Bravoure’ is het verhaal van een nieuwe, onverwachte  verbeelding die rijkdom put uit schaarse omstandigheden. ‘Bravoure’ illustreert dat niet aan de hand van eigen projecten, hoe indrukwekkend het palmares van pakweg DVVT ook is. Ze gingen rondneuzen bij anderen, en kwamen uit bij  grote namen als Robbrecht & Daem, HDSPV of Office, maar ook bij minder bekende ontwerpers als Jo Van Den Berghe of Eagles of Architecture.

Telkens kozen ze één detail uit zo’n project. Een voorbeeld is de plompverloren leidingkoker van gipskartonprofielen die ‘Eagles of Architecture’ midden in de inrit van een oud herenhuis plaatste. Die knipoogt naar de rijk versierde kolommen en pilasters in diezelfde inrit, als om te zeggen: “zo kan het ook!”. In de tentoonstelling zie je die kolom op ware grootte, met daarnaast drie foto’s. Een ervan toont het gebouw. Een tweede toont enkel de oude kolommen en de nieuwe koker. De derde  foto is een gefotoshopt beeld van Filip Dujardin.  Je ziet een betonplaat, gestut door een uitzinnige collectie van de vreemdste steunen en kolommen. De analogie met de ‘zotte’ kolom van ‘Eagles’ is evident.

Dat kunstje herhaalt het Bravoure-team 13 keer, met telkens een mock-up of een maquette en drie foto’s. Het resultaat is briljant in zijn eenvoud. Zonder ook maar één eigen werk te tonen bepleit het team hier zijn ‘manierisme’, zijn manier om verwachtingen en regeltjes altijd te slim af te zijn. Om elke keer weer te tonen hoe architectuur maak- en maatwerk is.

Maar het Bravoure-team deed net iets meer. Het ‘prutste’ her en der aan het paviljoen. Een serre bovenop een lekke dakkoepel is hun remedie voor de slechte staat waarin het Belgisch paviljoen door communautair gekissebis verkeert. Een witte vlag steekt een vinger op naar de obligate Vlaamse en Belgische vlag. De nationale leuze ‘L’union fait la force’ overschilderden ze met de woorden ‘Bravoure’. Dit team is niet voor één gat te vangen.

 

Biennale Architettura 2016 – Reporting from the front
tot 27 november 2016
Venetië
www.labiennale.org

schrijf je in voor de nieuwsbrief