Imagine Europe: demystificatie en realisme

gepubliceerd op 10.05.2016 | tekst Bart Decroos
AWB © Bas Bogaerts

AWB © Bas Bogaerts

Een zoveelste generische kantoorruimte. Vloerbedekking van vinyl, ingewerkte spotjes in een te laag plafond, een eenvoudig bureaumeubel en een halfvolle boekenkast. De sobere kamer wordt verduisterd door de brede, ijzeren lamellen die voor het raam hangen als zonwering, met daarachter een bescheiden uitzicht op het tegenoverliggende Justus Lipsiusgebouw, de hoofdzetel van de Raad van Europa. Het opschrift op de deur is de enige indicatie van het belang van deze ruimte, of tenminste van een ruimte die er heel erg op lijkt. Het zevenenvijftigste kantoor op de dertiende verdieping van het Berlaymontgebouw. “BERL 13/057. Jean-Claude Juncker. President of the European Commission.”

AMO, de denktank van OMA, bouwde onder de titel ‘BERL 13/057’ een replica van het kantoor van Juncker in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel. De installatie maakt deel uit van ‘Imagine Europe: In Search of New Narratives’, een coproductie van Bozar en de Europese Commissie. De tentoonstelling werd opgebouwd als een verzameling laboratoria, opgezet door kunstenaars, architecten en schrijvers, die op zoek gaan naar nieuwe narratieven voor Europa. Dat een replica van het kantoor van Juncker, één van de belangrijkste beleidsmakers op Europees niveau, opgenomen wordt in een tentoonstelling gericht op de toekomst van Europa, impliceert natuurlijk een verband tussen de architectuur van deze ruimte en de verdere ontwikkeling van het Europese project.

Over deze relatie tussen architectuur en macht, schreef de Franse schrijver Georges Bataille al in 1929 dat “het ideale wezen van de maatschappij, de instantie die met gezag gebiedt en verbiedt, zich uitdrukt in architecturale composities in eigenlijke zin.” Deze representatieve functie van architectuur brengt echter niet alleen de gezaghebbende instantie tot uitdrukking, ze bewerkstelligt ook de effectieve uitoefening van haar macht: “Het is daarbij overduidelijk dat monumenten de gemeenschap tot gehoorzaamheid aansporen en vaak zelfs daadwerkelijk angst inboezemen.”

Binnen dit perspectief is het opvallend dat een complexe, politieke constructie als de Europese Unie zich vooral bedient van een generische en anonieme architectuur zonder representatieve functie. De wereldgeschiedenis bevat talloze voorbeelden van heersers die zich fanatiek bekommerden om de architecturale gestalte van hun rijk. De architectuur van de Europese instellingen komt daarentegen via een bureaucratisch proces tot stand, zonder inmenging van de gezaghebbende instanties.

De uitdrukkingloze gebouwen die hier veelal het resultaat van zijn, dragen zo bij tot de mystificatie van één van de centrale begrippen binnen het discours van de Europese Unie. Het begrip ‘Brussel’ speelt de rol van een abstracte, onpersoonlijke entiteit, in plaats van te wijzen op een concrete, herkenbare plaats. Hierdoor kan het beleid van de Europese Unie tegenover haar inwoners afgedaan worden als maatregelen vanuit ‘Brussel’, waarbij de Europese politici zelf hiervan afstand kunnen nemen. Deze oneerlijkheid waarin Brussel als een vreemde kracht van buitenaf wordt opgevoerd, verhindert een verdere identificatie met het Europese verhaal en de ontwikkeling van nieuwe narratieven.

De installatie ‘BERL 13/057’ sublimeert deze tegenstelling tussen de representatieve rol van architectuur enerzijds en het gebrek ervan in de architectuur van de Europese instellingen anderzijds. Het is een poging tot demystificatie en realisme, zoals Rem Koolhaas het verwoordde tijdens het openingsdebat van de tentoonstelling. De installatie wil de ruimte van het abstracte ‘Brussel’ opnieuw tastbaar maken, in al haar eenvoud en banaliteit, maar toch concreet en kenbaar.  Hierdoor opent het de mogelijkheid om deze generische architectuur desondanks een kans te geven op een representatieve functie, hoe bescheiden die ook moge zijn.

 

Expo – Imagine Europe, in search of new narratives
tot 29 mei 2016
Bozar, Brussel
www.bozar.be

schrijf je in voor de nieuwsbrief