Ideologische verlokkingen van de architectuur

gepubliceerd op 20.02.2017 | tekst Pieter T’Jonck

k10838

De 500ste verjaardag van Thomas More’s ‘Utopia’ inspireerde menige auteur en uitgever om de pen opnieuw boven te halen. Michael J. Lewis, kunsthistoricus aan het Williamscollege (Williamstown, Massachusetts, USA ) schetst zo in ‘City of refuge / separatists and utopian town planning’ de geschiedenis van reëel gebouwde utopische steden in Europa en de USA. Ze ontleenden hun model aan het Oude Testament, maar stonden daarna zelf model voor 19de-eeuwse utopieën. Over utopie op de allerkleinste schaal heeft Urs Peter Flueckinger het in ‘How much house?’. Dat draait rond de vraag hoe groot een huis mag zijn als iemand er een ‘deugdzaam leven’ in wil leiden.

In ‘City of refuge’ neemt Lewis een lange aanloop. Hij vermeldt dat God de Joden in het boek ‘Numeri’ van het Oude Testament opdroeg om achtenveertig steden te bouwen voor de twaalf stammen van Israël. Zes ervan bestemde hij voor als toevluchtsoord voor wie vervolgd werd. Hij bepaalde dat ze een perfect vierkant moesten vormen. Van toen af aan stond het vierkant model voor zowel de perfecte stad als de stad als vluchtoord.

Vanaf de renaissance kreeg het model een nieuwe betekenis. Door godsdienstoorlogen en economische omwentelingen waren hele bevolkingen op de vlucht. Kunstenaars als Albrecht Dürer en calvinistische filosofen-wetenschappers als Johann Valentin Andreae of Comenius bedachten nieuwe steden om deze ontheemden op te vangen. Als vanzelf kregen die opnieuw een vierkante vorm.

Deze kolonies koppelden aan de fysieke stad ook een uitgesproken sociaal-maatschappelijk programma; het waren egalitaire samenlevingen met een strikt moraal waarin wetenschap minstens een even hoog aanzien had als godsdienst. Deze ideeën vonden gretig aftrek in Europa, en staken via Engeland ook de grote plas over. Zowel in Duitsland als in de Nieuwe wereld ontstonden zo ‘ideale’ steden als Freudenstadt en New Haven. Deze nieuwe kolonies kenden vooral succes bij de Duitse piëtisten en aanverwante mystieke geloofsgroepen. Hun architectuur is een paradox. Ze leunt sterk op de barok, en is net zo plechtig, maar ze is soberder en werkt nooit naar een climax. Ascetische barok, bij wijze van spreken.

Onder leiding van goeroe Johann Georg Rapp werd dit model ook een succes in de USA. Rapp stichtte er kort na elkaar drie nieuwe steden van zo’n 1000 inwoners: ‘Harmony’ (1804), ‘New Harmony’ (1814) en ‘Economy’ (1824). Ondanks de grote eisen die hij stelde aan zijn gelovigen, tot het absolute celibaat toe, bleken die steden telkens een economisch en maatschappelijk succes. Dat trok de aandacht van wereldverbeteraars als John Owen en Friedrich Engels. Zij imiteerden het model, maar dan zonder de mystieke saus. Het succes van Rapp konden ze niet evenaren.

Vooral bij het verhaal van Rapp is Lewis op dreef. ‘City of refuge’ schetst geen compleet beeld van alle alternatieve steden vanaf de 16de eeuw, maar toont aan de hand van dergelijke concrete verhalen de sterke band tussen ideologie en architectuur. Zo blijkt ook dat eenzelfde architecturale typologie diverse ideologische vlaggen kan dekken. Nu architectuur niet langer ideologisch gebonden lijkt, doet dit boek je beseffen dat zelfs eenvoudige architecturale gebaren toch dragers blijven van complexe historische en ideologische verhalen.

 

9783035610284

In ‘How much house’ documenteert Urs Peter Flueckinger dan weer twee beroemde voorbeelden: ‘Walden’ van Henri Thoreau (USA, 1845-1847) en ‘Le Cabanon’ van Le Corbusier (Cap Martin, FR, 1951-52). De kluis, of het piepkleine huis in de natuur, is een mooi voorbeeld van zo’n architecturale typologie die ook een ideologie van zuiverheid, natuurlijkheid, eenvoud enzovoort oproept.

De tekst vloeide voort uit een eigen project van Flueckinger met architectuurstudenten van de Texas Tech University. Ze bouwden hiervoor eigenhandig een zelfvoorzienende minimumwoning in de Texaanse woestijn. Ook dat project wordt in het boek besproken, waardoor het tegelijkertijd een soort gelegenheidspublicatie is, maar het verraadt wel dat grootse visies de architectuur nog steeds, en wel via oude beelden, bespoken.

 

City of Refuge: Separatists and Utopian Town Planning. Michael J. Lewis
Princeton University Press 2016
isbn 978-06-9117-181-4
www.press.princeton.edu

How much house? Thoreau, Le Corbusier and the sustainable cabin. Urs Peter Flueckinger
Birkhauser, Basel, 2016
isbn 978-30-3561-028-4
www.degruyter.com

schrijf je in voor de nieuwsbrief